Dziedzictwo kulturowe ziem lezacym w obecnych granicach powiatu ilawskiego daje sie rozgraniczyc na dwa obszary geograficzne: lezaca na poludnie od Drwecy Ziemie Lubawska i rozciagajacy sie na pólnoc od Drwecy obszar obecnych gmin: Ilawa, Kisielice, Susz i Zalewo.

Ziemia Lubawska nalezaca przez znaczny okres ostatnich stuleci do Rzeczpospolitej charakteryzuje sie wielowiekowa, pieczolowicie strzezona tradycja polska. Z kolei ziemie na pólnoc Drwecy zwiazane sa do 1945 roku z panstwowoscia niemiecka (badz za sprawa dzialalnosci zakonu krzyzackiego, badz jego politycznych prusackich nastepców), reprezentuja pozostalosci kultury niemieckich obszarów jezykowych.

Architektura sakralna

Najwieksze nasilenie ruchu budowlanego przypada na wiek XIV, kiedy to po podboju Prus przez Zakon Krzyzacki i ustanowieniu struktur politycznych w miejscach zniszczonych grodów i osad staropruskich, zaczeto wnosic nowe budowle wzorowane na formach stylów Zachodniej Europy.

Zachowalo sie az 11 kosciolów z tamtego okresu, o charakterystycznych gotyckich formach ksztaltowanych w czerwonej cegle. Wszystkie osrodki posiadajace na dzien dzisiejszy status miejski tj. Ilawa, Lubawa, Susz, Zalewo i Kisielice, posiadaja swiatynie wzniesione w XIV wieku. Ich usytuowanie, na najwazniejszych wzniesieniach miast, przypomina gdzie w czasach sredniowiecznych miescily sie centra aglomeracji. Oprócz ww. zachowaly sie cztery gotyckie czternastowieczne koscioly w Ziemi Lubawskiej tj. Byszwald, Kazanice, Samplawa i Pratnica oraz swiatynie w Dobrzykach i Baloszycach.

Na poczatku XV w. Powstaje kamienno - ceglany kosciól w Borecznie, stylistycznie niczym nie odbiegajacy od swoich czternastowiecznych poprzedników. Wiek XVI reprezentuje skromny kosciólek w Jaskowie. Na poczatku XVII wieku powstaje kosciól w Legowie, zapewne obok kaplicy Morteskich w Lubawie, najwieksza budowla renesansowa w powiecie ilawskim. W siedemnastym wieku powstaja w Lubawie klasztorne zabudowania bernardynów, których to pozostaloscia jest kosciól pod wezwaniem Sw. Jana Chrzciciela. Ciekawostka wnetrza tego kosciola jest renesansowy kasetonowy strop drewniany z glowami swietych, aniolów i apostolów. Z tego okresu pochodzi tez niepokazny kosciólek w Galdowie.

Ciekawymi zabytkami XVIII -wiecznej sztuki sakralnej sa barokowe drewniane koscioly Ziemi Lubawskiej w Zlotowie, Rozentalu i Sw. Barbary w Lubawie. Dwa pierwsze sa swiatyniami typowo wiejskimi o skromnych ukladach przestrzenno - architektonicznych. Zrebowy kosciól Sw. Barbary stanowi przyklad kunsztownej ciesielki miejscowych rzemieslników. Wyposazenie wnetrza jest jednolite póznobarokowe, bez polichromii, utrzymane w przemiennej kolorystyce z minimalnymi zloceniami - w efekcie calosc stanowi przyklad zwartego zagospodarowania przestrzeni koscielnej. XVIII wiek reprezentuja tez murowane koscioly w Frednowych, Lasecznie, Olbrachtowie i w Kamiencu, powstaly w okresie budowy rezydencji palacowej. Odbudowany obecnie (po pozarze) empirowy kosciól w Grabowie jest rzadka na tych terenach budowla o stylistyce z okresu cesarstwa. Neogotyk reprezentuja koscioly w Suszu (pod wezwaniem Sw. Rozali), Rudzienicach i Lipach.

Architektura świecka

Obok kosciolów najbardziej reprezentatywna grupa architektoniczna, mówiaca o historii powiatu ilawskiego, sa budowle rezydencjonalne. Najstarszym, a zarazem najbardziej zlozonym stylistycznie, obiektem z tej grupy jest zamek w Szymbarku (po pozarze w 1945 r. pozostaje w stanie ruiny). Obiekt ten w swej zasadniczej bryle powstal w XIV wieku. W zalozeniach budowla typowo obronna byla zarazem siedziba kapituly biskupstwa Pomezanskiego. Zasadniczy rzut wzorowany jest na typie rzymskiej warowni i castrum z dziedzincem po srodku. W 1527 r., po sekularyzacji Prus, kapitula przekazala zamek wraz z dobrami Albrechtowi Hohenzollernowi, ten z kolei jednemu ze szlacheckich rodów niemieckich. W 1699 r. Szymbark trafia w rece wzrastajacej w potedze rodziny Finck von Finckenstein i pozostaje w jej wladaniu do 1945 r. Zasadnicza bryla budowli jest gotycka, jednak liczne przebudowy przeprowadzane w ciagu wieków, nawet w zachodniej ruinie, pozwalaja odnalezc elementy architektury renesansowej, barokowej, natomiast cala poludniowa strone przebudowano w polowie XIX wieku na styl neogotycki. Zamek szymbarski zachwyca swa monumentalnoscia i od lat stanowi nie lada atrakcje turystyczna.

Druga ruina swiadczaca o potedze rodów zyjacych na tej ziemi jest barokowy palac w Kamiencu. Powstal on w pierwszej polowie XVIII wieku, w czasach, gdy wlascicielem dóbr kamienieckich byl Albrecht Konrad Finck von Finckenstein. Kamieniec jest budowla o jednolitej stylistyce, charakterystycznej dla rezydencji tego okresu. Sluzyl on miedzy innymi za baze postojowa królom pruskim zmierzajacym z Berlina do Królewca. W czasach swej swietnosci uderzal rozmachem bryly jak i jakoscia wykonawstwa.

Jedynym obecnie uzytkowanym obiektem, sluzacym niegdys za rezydencje, jest palac w Baloszycach. Powstal on w XVIII wieku, jednak obecny swój neogotycki wyglad zawdziecza kompleksowej przebudowie z 1985 roku.

W powiecie ilawskim znajdujemy tez zabytki reprezentujace budownictwo mieszkalne - sa to zarówno domy i wille miejskie, jak równiez przyklady regionalnych chalup wiejskich.

Pozostalosci po zalozeniach parkowych, lezacych w poblizu danych rezydencji szlacheckich, sprawiaja trudnosci w odtwarzaniu zalozen roslinnych - tylko napotykane drzewa, czy tez wlasciwe parkom ciagi komunikacyjne, przypominaja o dawnym wygladzie tych zalozen.

Na ziemiach lezacych na pólnoc od Drwecy rejestrowanych jest obecnie 11 grodzisk (na Ziemi Lubawskiej tylko jedno) swiadczacych o pruskiej historii tych ziem. Reprezentuja one rózne okresy od prehistorycznych do sredniowiecznych.